F-16 görüşmeleri sürüyor, son durum ne?

RAM

New member
Türkiye ile ABD içinde F-16 uçağı alımı ve modernizasyonu ile ilgili bir müddetdir devam eden teknik seviyedeki görüşmelerin dördüncüsü Pazartesi günü Washington’da yapılacak. Toplantı, ABD Temsilciler Meclisi’nde F-16’lar için konulan kuralların akabinde yapılacak birinci görüşme olması açısından kıymetli görülürken, ABD Senatosu’nun satışla ilgili tavrının Ankara için zorlayıcı olabileceği değerlendirmeleri yapılıyor.

ABD’li Lockheed Martin tarafınca üretilen 40 adet F-16 ve 79 adet F-16 modernizasyon kiti almak için ABD ile Ekim 2021’de başlatılan süreç kapsamında şimdiye kadar üç toplantı Türkiye’de gerçekleştirildi. Heyetler içinde, geniş çaplı ve teknik nitelikli toplantıların dördüncüsü ise Pazartesi günü ABD’de düzenlenecek.

Satışla ilgili ABD’deki hava nasıl?

F-16’larla ilgili gelinen durumu ve ABD’deki havayı DW Türkçe’ye kıymetlendiren Washington Enstitüsü Türkiye Programı Yöneticisi Soner Çağaptay, Joe Biden idaresinin satışın gerçekleşmesini mutlaka istediğini belirterek, geçmiş devirde birtakım durumlarda Türkiye aleyhine fikir beyan eden ABD Savunma Bakanlığı’nın da bu sefer satışın gerisinde durmasının kıymetli olduğuna işaret ediyor.

Washington Enstitüsü Türkiye Programı Yöneticisi Soner ÇağaptayFotoğraf: privat

Çağaptay, Türkiye-ABD bağlantılarının “savunma eksenli yapısına” ve satışın bu münasebetlerin sürmesi açısından kıymetine dikkat çekerek, “F-35 programının yokluğunda F-16’lar münasebetlerin ilerlemesi açısından bir bağ. Satış gerçekleşmez ise iki ülkeyi bir ortada tutan bir nevi bu siyasi tutkalın varlığından bahsetmek zorlaşacak” diyor. Çağaptay’a göre satışı destekleyen ABD idaresi de bunun farkında ve bakış açısı bu tarafta.

Ankara’nın vurguladığı noktalardan biri F-16’ların satışının yalnızca Türkiye-ABD alakaları açısından değil NATO’nun caydırıcılığı için de değerli olduğu. Ukrayna savaşının çıkmasının akabinde Türkiye’nin NATO için ehemmiyetinin bir daha anlaşıldığına yönelik yorumlar yapılmıştı.

Alman Marshall Fonu Yöneticisi Özgür Ünlühisarcıklı da Biden idaresinin birinci başta AKP hükümetine karşı aksi bir tavır ortasında olduğunu hatırlatarak, ABD’nin Afganistan’dan çekilmesi ile birlikte Türkiye’nin jeostratejik ehemmiyetinin hatırlandığını, Rusya’nın Ukrayna işgali ile de artık bu değerin göz arkası edilemez hale geldiğini belirtiyor. Ühlühisarcıklı, ABD idaresinin bu satışa stratejik açıdan yaklaştığına ve ABD çıkarlarının gereği olarak gördüğünü hatırlatıyor.

aynı vakitte ABD’de son devirde evvel “anti-AKP ve anti-Erdoğan” olarak başlayan atmosferin yavaş yavaş “anti-Türkiye’ye” yanlışsız evrildiğine ve bunun da kendisini Kongre’de hissettirdiğine işaret eden Ünlühisarcıklı, Kongre’nin bahse idarenin aksine iç siyasi dinamiklerle yaklaştığını ve oluşan atmosfer ile Türkiye tersi lobilerin etkisinin gözlendiğini belirtiyor.

Alman Marshall Fonu Yöneticisi Özgür Ünlühisarcıklı Fotoğraf: GMFUS

Bu ortada İsveç ile Finlandiya’nın NATO üyelikleri ile ilgili müttefiklerin yavaş yavaş tamamladıkları parlamento onay süreci Türkiye’de çabucak hemen başlatılmadı.

F-16’lar konusunda Menendez mahzuru aşılabilir mi?

Ancak ABD idaresinin takviyesine, Ankara’nın da ihtiyatlı iyimserliğine karşılık Biden idaresi ile Kongre’nin satışla ilgili farklı tavırlar ortasında olduğu hatırlatılıyor ve Senato basamağının zorlayıcı olabileceği belirtiliyor.

ABD Senatosu Dış İlgiler Kurulu Lideri Bob Menendez’in Türkiye’ye F-16 savaş uçağı satışına karşı olduğunu bir epeyce kez belirtmesi büyük manilerden biri olarak görülüyor.

Menendez, geçen ay Atina-Makedon Haber Ajansı’na yaptığı açıklamada “Ankara’nın davranış ve tavrını değiştirmesi gerektiğini” söyleyerek, tavır değişikliği beklediği alanları ‘Rusya’dan S-400 satın alınması, Yunan adaları üzerinden uçuşlar, Türkiye’nin Rusya ile yakın münasebetleri ve gazetecilerle avukatların hapsedilmesi dahil insan hakları ihlalleri’ olarak sıralamıştı.

Soner Çağaptay, Senato kademesinin epeyce incelikli olduğuna ve tek bir senatörün satışı bloke etmesinin mümkün olduğuna dikkat çekerek, “Menendez bir fazlaca seferler bu satışa karşı olduğunu açıklamış bir isim. Tek başına bu satışı engelleyebilir ve bulunduğumuz nokta da şu anda bu” diyor.

Çağaptay, Biden’ın satışı engellememesi için Menendez’i araması gerektiğini lakin şu anda siyasi açıdan Menendez’e öbür bir epey tasarı ile ilgili muhtaçlığı bulunması sebebiyle, Başkan’ın nüfuzunu F-16’lar için kullanacağından kuşkulu olduğunu belirtiyor. “Bu niçinle maalesef husus muhtemelen Senato kademesinde tıkanacak görünüyor” diyen Çağaptay, kelamlarını şu biçimde sürdürüyor:

“Senato’daki komitelerin liderleri orta seçimlerle değişebilir. Şayet bu biçimde olursa Cumhuriyetçiler komite başkanlığını alabilir ve Menendez başkanlıktan gidebilir. Fakat bu biçimde olsa bile Menendez komitenin ‘kıdemli üyesi’ (ranking member) olacak ve bir daha tek başına satışı veto edebilir.”

Çağaptay, son analizde “F-16 satışının bir Senato ve Menendez sorunu haline dönüşmesini” beklediğini belirterek, “Ankara’nın bu sorunun etrafından dolanabileceği bir yol şu an için nazaranmiyorum” yorumu yapıyor.

Ünlühisarcıklı da ABD idaresi ile Kongre’deki yaklaşımların farklı olduğunu söylerken, tıpkı vakitte istenirse Kongre’nin itirazına karşın satışı mümkün kılacak “kestirme bir yol” bulunabileceğine inanıyor. Türkiye’nin üstüne çizmenin bu konjonktürde ABD idaresi için epey kolay olmayacağını belirterek, şöyleki konuşuyor:

“Bence ABD idaresi vakte oynayacaktır. İngilizce bir tabir vardır; ‘kick the can down the road’ (sorunu ötelemek) diye. Lakin ABD siyasal sisteminde Kongre’nin itirazlarını baypas etmek için kestirme, kısa metotlar vardır. Kâfi ki istesin idare.”

Ünlühisarcıklı, bu niçinle yapılacak olan teknik görüşmeleri değerli bulduğunu söyleyerek, “Teknik açıdan bahis olgunlaştıktan daha sonra siyasi bir fırsat bulunabilir” diyor.

Süreç nasıl gelişmişti?

Uzun yıllardır füze savunma sistemini geliştirmek isteyen Türkiye, 2017’de ABD’nin ve öteki NATO müttefiklerinin çekincelerine karşın Rus üretimi S-400 hava savunma sistemi satın almıştı.

S-400 hava savunma sistemiFotoğraf: picture-alliance/dpa/Russian Defence Ministry

Rusya’dan satın alınan S-400 füze savunma sisteminin birinci kesimleri Haziran 2019’da Türkiye’ye ulaşmaya başlamıştı. Bunun üzerine Washington, Rus sistemlerinin NATO ile uyumlu olmadığı ve bâtın askeri ayrıntıların Rusya’nın eline geçebileceği üzere münasebetlerle Ankara’ya reaksiyon göstermiş, Temmuz 2019’da yeni kuşak savaş uçağı F-35 üretim sürecinden Türk ortaklarını çıkartmıştı.

Türkiye, hava savunması için epey değerli olan F-35 programından Eylül 2021’de resmen çıkartılmasının akabinde F-35 savaş uçakları için ödediği 1,4 milyar doların geri ödenmemesi ihtimaline karşı alternatif arayışına girmişti. Ankara, Ekim 2021’de ABD’li Lockheed Martin tarafınca üretilen 40 adet F-16 ve 79 adet F-16 modernizasyon kiti almak için ABD’ye başvurmuştu.

Bakan Akar bu süreci Anadolu Ajansı‘na yaptığı açıklamada şöyleki anlatmıştı:

“(F-16’ların ömrü doluncaya kadar F-35’lerle boşluğu doldurur, sonrasındasında da ulusal muharip uçağımız ile gereksinimlerimizi karşılarız) diyorduk. Ancak F-35’lerde çıkan dertten dolayı durumu bir daha değerlendirdik. senelerdan beri kullanmakta olduğumuz, eğitim, bakım ve ikmalinin yanı sıra araç gereçlerimizle ahengi itibariyle F-16 ile devam etmenin uygun olacağı noktasına geldik.”

ABD Dışişleri Bakanlığı da bu satışa idarenin siyasi dayanağını göstererek, Mart ayında Kongre’nin satışa karşı çıkan üyelerine mektup yazdı ve “uygun ABD savunma ticareti bağlarının ülke çıkarlarına hizmet edeceğini” kaydetmişti.

Mitsotakis’in ziyaretinin etkisi

Türkiye ile Yunanistan içinde Ege ve Doğu Akdeniz’de yaşanan egemenlik tartışmaları da satışta rol oynayan etmenlerden.

Yunanistan Başbakanı Kiryakos Mitsotakis Mayıs ayında ABD Kongresi’ne hitap ederek, isim vermeden Türkiye’nin Yunan hava alanını ihlal ettiğini sav etti ve Kongre’den Türkiye’ye yapılacak beklenen silah satışlarında Doğu Akdeniz’deki durumu göz önünde bulundurmasını istedi.

Ancak ABD Temsilciler Meclisi, Temmuz ayı ortasında ABD Lideri Joe Biden’ın Türkiye’ye F-16 savaş uçağı satma planıyla ilgili mahzur oluşturabilecek bir karar aldı ve F-16 satışı için Türkiye’nin Yunanistan hava alanını ihlal etmemesi ve satışın ABD’nin çıkarına olacağı tarafında garanti istedi.

Bu gelişimin ABD Lideri Joe Biden’ın Haziran ayı sonunda Madrid’de düzenlenen NATO Doruğu sırasında Türkiye’ye F-16 satışına sıcak baktığını söylemesinin üzerine gelmesi Ankara’da reaksiyonla fakat ihtiyatlı bir biçimde karşılandı.

Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan ve ABD Lideri Joe Biden Madrid’deki NATO doruğunda bir ortaya gelmiştiFotoğraf: Susan Walsh/AP/picture alliance

Ünlühisarcıklı, iki üke idarelerinin bu satışın yapılmasını sahiden istemesi durumunda Yunanistan hava alanı ile ilgili getirilen tartışmalı kural pürüzünün de aşılabileceğini ve bir formül bulunabileceğini düşünüyor.

Temsilciler Meclisi’nden geçen metinle ilgili yasal süreç ise çabucak hemen sona ermedi. Senato’nun da tasarının kendi versiyonunu onaylaması gerekiyor. Akabinde Kongre üyelerine savunma harcama yetkisi veren tasarının her iki versiyonu üzerinde uzlaşılan ortak bir metinde birleştirilecek ve bu metin yeniden Kongre’nin her iki kanadında oylanacak.

Milli Savunma Bakanı Akar, El Cezire televizyonuna yaptığı açıklamada, Temsilciler Meclisi’nin bu adımının gerisinde Yunanistan’ın olduğunu belirterek, “ABD Kongresi bu uçakların kullanması ile ilgili kanun ve koşullar yayınladı. Biz de Türkiye’nin hâkim bir devlet olduğunu ve kurallı bir biçimde uçak almayı kabul etmeyeceğimizi söylemiş olduk. ABD’nin yanılgısından geri döneceğini umuyoruz” diye konuştu.

Dışişleri Bakanı Mevlüt Çavuşoğlu da 27 Temmuz’da TV 100‘de ABD ile F-16 müzakerelerinin düzgün gittiğini ve idarenin yaklaşımının olumlu olduğunu söylerken, ABD Kongre’sindeki zahmetin hatırlatılması üzerine “elbet F-16’ları almak isteriz, müzakereler yeterli gidiyor lakin elimizi kolumuzu bağlayacak bir müddetcin ortasında de olmayız. Biz ABD’yle öbür müttefiklerimizle görüşmelerimizi sürdürüyoruz” dedi.

Bu ortada Türkiye çıkartıldığı F-35 programının yerini tam olarak doldurmasa da kendi ulusal muharip uçağı gelene kadar F-16’ları almak için çalışmalarını sürdürürken, öteki taraftan satışın gerçekleşmeme ihtimali niçiniyle alternatiflere baktığını da belirtiyor.